یکی از پیامدهای گسترش مناسبات ایران و اروپا در دوره صفوی، ترسیم نقشه های ایران نقشه صفوی توسط نقشه نگاران اروپایی بود. نقشه نگاران اروپایی در عصر اکتشافات جغرافیایی و مناسبات چندجانبه اروپاییان با ایران، علاوه بر ترسیم نقشه های جهانی، آسیایی و منطقه ای، به ترسیم نقشه های اختصاصی از ایران نیز پرداختند. ترسیم نقشه های متعدد توسط اروپاییان از ایران نقشه صفوی به همراه مشخص نمودن جزییات در نقشه ها، موقعیت و مشخصات هر یک از ایالات ایران در آن دوره را نمایان می سازد. یکی از ایالات مهم ایران در نقشه صفوی، ایالت مکران در جنوب شرق ایران بود. مکران به دلیل پیوند با دریا و همچنین به مثابه پل ارتباطی ایران با همسایگان شرقی به ویژه هند، اهمیت داشت و مورد توجه نقشه نگاران اروپایی قرار گرفته بود. نظر به اینکه در منابع تاریخی و جغرافیایی بازمانده از نقشه صفوی، توصیفات مختصری از مکران باقی مانده و از طرفی نقشه نگاران اروپایی نقشه این ایالت را با پدیده های جزیی سیاسی، طبیعی، انسانی و غیره ترسیم نمودند، واکاوی جغرافیای تاریخی مکران در این نقشه ها جای بحث و بررسی دارد. هدف این نوشتار تبیین جغرافیای تاریخی مکران در نقشه صفوی بر اساس نقشه های تاریخی اروپاییان از آن دوره است که به روش تاریخی و با استخراج اطلاعات از نقشه ها و همچنین منابع کتابخانه ای نگاشته شده است.

پس از اینکه تهران برای پایتختی برگزیده شد، با افزایش جمعیت، تأمین آب یکی از اقدامات ضروری بود. علاوه بر کشیدن قنواتی که به آب شرب ساکنان اختصاص داشت، راه های دیگری مانند انتقال آب از کوهپایه های البرز می توانست کمبود آب شرب شهر را تأمین کند. نقشه هایی که مبنای این تحقیق قرار گرفته، سندی است که دلالت بر همین اقدام مهندسی دارد؛ یعنی انتقال آب با کشیدن نهر از رودخانه ی کرج به شهر تهران. نقشه ها که در کاخ گلستان و وزارت خارجه نگهداری می شود، رنگی است و بر روی آن اطلاعاتی درباره ی نحوه ی احداث نهر درج شده است، اما بدون ذکر عنوان، تاریخ، نام نقشه نگار و موضع دقیق است. پرسش پژوهش این است که در بازخوانی نقشه ها چه نکات تاریخی و مهندسی قابل عرضه وجود دارد و دیگر اینکه اسناد مذکور به چه مناسبتی تهیه شده و کدام رویداد معماری و شهری تاریخی را بیان می دارد؟ روش این پژوهش توصیفی تاریخی است؛ ازاین روی که تأکید بر یک سند تاریخی است و اقدامی در گذشته (روزگار قاجاریه) را روایت می کند. علاوه بر این، سندپژوهی محسوب می شود؛ زیرا بازخوانی سندی تصویری اساس کار پژوهش قرار گرفته است. هدف از پژوهش، بازخوانی و نمایاندن نقشه ی یادشده به عنوان سند تاریخ مهندسی و روشن کردن گوشه ای از تاریخ تهران روزگار قاجاری است. نتیجه ی پژوهش نشان داد به سبب کم شدن مقدار آب دهی، تعمیر نهر در دستور کار قرار گرفت و احتمالاً نقشه هایی برای مرمت نهر کرج در حدود 1267ق به دست یکی از مهندسان دربار قاجار، در اوایل پادشاهی ناصرالدین شاه، هم زمان با صدارت امیرکبیر تهیه شد. انتقال آب کرج به تهران، شش سال پیش تر، به دستور محمدشاه و در روزگار صدارت حاج میرزا آقاسی عملی شده بود.

کوه دماوند، به عنوان یکی از نمادهای ملی، دربردارنده ی پیشینه ی تاریخی عمیقی در باور مردم و متون و یافته های تاریخی، باستان شناسی و جغرافیایی است. این نماد ملی بزرگترین اسطوره ها را در دامنه ی خود پرورانده و از یک پدیده ی جغرافیایی صِرف خارج شده است. درباره ی نام، اسطوره، فرهنگ، تاریخ، زمین شناسی و جغرافیای دماوند بسیار گفته و نوشته شده، اما موقعیت این کوه در میان متون جغرافیایی و نقشه های تاریخی هیچ گاه موضوع بررسی نبوده است. این مقاله با در پیش گرفتن دو روش تحقیق تاریخی و توصیفی درصدد جایابی دماوند در میان نقشه های تاریخی اسلامی، و بیان شرح های جغرافی دانان درباره ی این کوه است. ایرانیان و مسلمانان در همه ی دوره ها، دماوند را منطبق با جایگاه اصلی (به عنوان بلندترین کوه ایران) مملو از اعتقادات اسطوره ای و با احترام یافته اند، و اگرچه در موارد جزیی در جایابی به خطا رفته اند، ولیکن به بلندی و عظمت این کوه و تمایز آن از منطقه دماوند واقف بوده اند. متن کامل این مقاله به زبان انگلیسی می باشد. لطفا برای مشاهده متن کامل مقاله به بخش انگلیسی مراجعه فرمایید.لطفا برای مشاهده متن کامل این مقاله اینجا را کلیک کنید.

باغ شمال تبریز، یکی از ابنیه مهم دوره صفویه و به خصوص دوره قاجار است. این عمارت در دوران بعد، به خصوص زمان پهلوی اول، به دلیل عدم رسیدگی، به کل تخریب شد و در حال حاضر به جز اسم، چیزی از آن باقی نمانده است. هدف اصلی مقاله، بازسازی نقشه ای از باغ شمال براساس اسناد و مدارک موجود در دوره قاجار می باشد. متون تاریخی و نقشه های ترسیم شده از شهر در دوره قاجار حائز اهمیت است. از بین نقشه های موجود (نقشه روسی، نقشه دارالسلطنه قراجه داغی، نقشه دارالسلطنه اسداله خان مراغه ای)، نقشه دارالسلطنه قراجه داغی به علت دقت ترسیم و اطلاعات به کار رفته در آن، به عنوان مبنای بازسازی نقشه باغ شمال قرار گرفته است. در این راستا نقشه ترسیم شده باغ شمال در نقشه دارالسلطنه قراجه داغی، به وسیله عکس ها، متون و کروکی های موجود، بازخوانی شده است. آنچه از متون یاد شده استنباط می شود، این است که طرح باغ شمال در یک دروه مشخص و با طراحی از پیش اندیشیده شده شکل گرفته است و جز باغ های سکونتگاهی- حکومتی بود. طرح هندسه باغ شمال براساس محور طولی و قرینه سازی در دو سوی محور میانی طرح ریزی شده بود و در میان شبکه باغچه های گوناگون مستطیل و مربع شکل، کوشکی بزرگ با استخری زیبا قرار داشت.

شهر، بستر پویایی است که تمامی اجزای آن در ارتباط تنگاتنگ با یکدیگر عمل می کنند؛ از این رو برنامه ریزی و مدیریت پراکنش کاربری ها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. در گذشته، معماران با توجه به اقلیم، فرهنگ و نیازهای جامعه به درستی توانسته بودند با برنامه ریزی دقیق کاربری اراضی شهری، خواسته های شهروندان را پاسخ دهند. یکی از عمده کاربری هایی که در گذشته ازلحاظ عوامل اجتماعی، فرهنگی و بهداشتی بسیار حایز اهمیت بودند، حمام های تاریخی هستند. هرچند امروزه این بناها اهمیت خود را از دست داده اند، ولی بررسی و تحقیق دربارۀ پراکنش این بناها ما را در تعیین شعاع دسترسی، تأثیر آن بر کاربری های همجوار و در نتیجه -شکل ساختاری شهر- یاری می دهد؛ بنابراین در مقالۀ حاضر، تحلیلی مبنی بر میزان پراکنش حمام ها با توجه به محدودۀ تاریخی، مطلوبیت شعاع دسترسی حمام های تاریخی در شهر تبریز، و هم چنین بررسی میزان ارتباط توزیع این بناها با سایر کاربری ها براساس عوامل اجتماعی-فرهنگی انجام شده است. با این وصف پرسش ها عبارتنداز: 1- با توجه به نقشۀ دارالسلطنه چه رابطه ای بین تعداد و مساحت حمام های موجود در یک محله و مساحت آن محله وجود دارد؟ 2- آیا رابطۀ منطقی بین کاربری محله، تعداد و مساحت حمام ها وجود دارد؟ 3- با توجه به این که تبریز در منطقۀ سرد و کوهستانی واقع است چه رابطۀ منطقی میان پراکنش حمام ها و اقلیم وجود داشت؟ 4- حمام های تاریخی تبریز بیشتر در کنار کدام همجواری ها واقع شده اند و چرا ؟ برای جمع آوری داده ها و اطلاعات موردنیاز از روش کتابخانه ای و اسنادی استفاده شده است. یکی از اسنادی که اساس تحقیق برروی آن شکل گرفته، نقشۀ دارالسلطنه تبریز است. این نقشه در سال 1297 ه‍.ق. مصادف با 1880 م. به اهتمام «عباس خان سرتیپ» در تبریز ترسیم شد. نتایج تحقیق با استناد به این نقشه نشان داد که بیشترین پراکنش حمام ها (یک-سوم آن ها) در محدودۀ باروی «نجف قلی خان» بوده که در مرکز شهر واقع است. میانگین شعاع دسترسی برای حمام های تاریخی در شهر تبریز حدود 500 قدم (300 متر) است و تنها کاربری که حداقل یک باب از آن در شعاع عملکردی حمام ها قرار داشت، مسجد بود. بعد از مسجد دوکاربری دیگر که تعداد بیشتری از آن در این شعاع دسترسی قرار دارد، عبارت است از حمام های دیگر و خانه های افراد معروف. این نتایج، شکل گیری ساختار شهر تبریز را براساس تأثیر اعتقادهای فرهنگی-مذهبی و اصول اجتماعی، در کنار عوامل طبیعی (کوه، رودخانه) موجود در بستر آن را نشان می دهد.

اردبیل از شهرهای مهم و مورد توجه صفویان بود ولی تاکنون در خصوص شناخت ساختار آن در این دوره که ناظر بر اسناد و مدارک تحلیلی باشد پژوهش جامعی انجام نیافته است. یکی از اسناد تاریخی تصویری بجا مانده از شهر اردبیل در این دوره نقشه منحصر بفرد ترسیم شده توسط آدام اولئاریوس در سفرنامه وی است. بازخوانی این نقشه می تواند ساختار شهر اردبیل دوره صفوی را از ابعاد مختلف مکشوف سازد. در این پژوهش با روش تحقیق تفسیری-تاریخی با تاکید بر تحلیل محتوی اسناد تاریخی و با مبنا قرار دادن سند تصویری فوق نسبت به ارائه نقشه ساختاری شهر اقدام گردید. با مطالعه تطبیقی نقشه های دیگر شهرها که توسط اولئاریوس تهیه شده اند نشان داد وی نگاه انتزاعی به شهرها داشته و شیوه خاصی در ارائه عناصر و ساختار شهر و نحوه جایگیری آنها در نقشه های ترسیمی خود از شهرها داشته است و موقعیت خیلی از عناصر شهری را در نقشه ها بر اساس این ذهنیت خاص تغییر داده است. بر این اساس نقشه ترسیمی اولئاریوس از شهر اردبیل با منابع تاریخی از جمله سفرنامه ها و وقف نامه ها و نقشه های موجود تطبیق داده شد و ساختار شهر اردبیل دوره صفوی بازآفرینی گردید.

بازسازی و مطالعۀ تحول و تطور مرزهای ایران عصر صفوی با امپراتوری عثمانی اهمیت بسیاری در مشخص کردن سابقۀ چهارصدسالۀ گسترۀ سیاسی ایران دارد. قدرت مهیب عثمانی و ستیزه ‏جویی ‏های میان دو دولت، آناتولی (آسیای صغیر)، آذربایجان و قفقاز را صحنۀ بیشترین درگیری ‏ها ساخته بود. از همین بابت موضوع اصلی این مقاله تحولات مرزهای غربی ایران با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر) است. از آنجا که برآمدن صفویان با توسعۀ نقشه ‏نگاری نوین در اروپا هم زمان بود، اکنون نقشه ‏های تاریخی متعددی از ایران و عثمانی در دست است که می ‏توان آنها را مرجعی دست اول برای بررسی جغرافیای تاریخی ایران و سرزمین ‏های پیرامون در آن هنگام دانست. این پژوهش به روش کتابخانه ‏ای و با رویکردی توصیفی- تطبیقی- تحلیلی به معرفی و مطالعۀ نقشه ‏های تاریخی می ‏پردازد و به این پرسش ‏ها پاسخ می‎دهد: تحولات مرزی ایران و عثمانی در عصر صفوی چه نمودی در نقشه ‏های تاریخی آن عصر دارد؟ آیا تحولات مرزهای نیمۀ غربی ایران ـ به‎ویژه با آناتولی ـ را می‎توان در نقشه ‏های تاریخی بازسازی کرد؟ براساس یافته ‏ها، نقشه ‏ها با توجه به ماهیت تصویری ‏شان به نحوی شفاف، گویای آن‎اند که نه تنها سرزمین ‏های همجوار امروز ایران با ترکیه و عراق و در خلیج ‏فارس، غالباً و عموماً تعلق به دولت صفوی  داشته ‏اند، بلکه گسترۀ وسیع قفقاز و نواحی شرقی دریاچه وان نیز به استناد نقشه ‏ها بیشتر در قلمروی ایران بوده ‏اند تا عثمانی. هرچند این نواحی بارها صحنه کشاکش ‏ و دست ‏به ‏دست شدن بین دو دولت عثمانی و صفویه بوده ‏اند.

با توّجه به این که سیمای شیرین در منابعِ تاریخی با سیمای داستانیِ او تفاوت دارد، در این مقاله ابتدا به چگونگیِ جایگاه و موطن او در منابعِ کهنِ فارسی، سریانی، رومی و ارمنی پرداخته ایم؛ در منابعی همچون تاریخ بلعمی و شاه نامه، شیرینْ کنیز و محبوبۀ خسرو است و ذکری هم از موطن و اصالت او نیامده، امّا در منابعی دسته اوّل و هم روزگار با خسرو و شیرینِ تاریخی، همچون رویدادنامۀ سریانی، تاریخ سبئوس، تاریخ تئوفیلاکت سیموکاتا، شیرینْ اهلِ خوزستان و نواحیِ جنوبِ غربیِ ایران شهرِ عهدِ ساسانی یا میان رودان دانسته شده است. امّا این که چرا شیرین که در روایات تاریخی، اهلِ جنوبِ غرب ایران یا خوزستان بوده و در روایاتِ ناحیۀ اران، مبدّل به شاه دختی ارمنستانی شده، برخاسته از چند پیش زمینه و دلیلِ تاریخی دانسته ایم بدین قرار: 1) روایت پردازانِ این قصه خود اهلِ این ناحیه بوده اند و او را از آنِ خود کرده اند؛ 2) خسروپرویز در مقطعی تاریخی در بردع و آذربایجان به سر برده و خاطره اش در آن سامان باقی مانده؛ 3) شیرین خود از اهلِ نصارا و هم کیشِ ارمنیان بوده؛ 4) احتمال خلط و التباس بین مکانی به نام «بیت آرامایه» و «ارمن» و جایگزینی تبارِ ارمنی به جای تبارِ آرامی برای شیرین هم هست. بنابراین قصه پردازانِ اران و ارمن، برای هویت سازی و هم ذات پنداری او را بدانجا نقلِ مکان داده اند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.